Stanisław Kujot (1845-1914) – duszpasterz, profesor, orędownik pracy organicznej, jeden z największych historyków Pomorza, patriota i wielki Polak,  wybitny Prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Stanisław Leopold Kujot urodził się 13 listopada 1845 w Kiełpinie pod Tucholą. Był  najstarszym synem nauczyciela ludowego Piotra Kujota i matki Barbary z Osowickich, w dziewięcioosobowej rodzinie. Z domu rodzinnego wyniósł patriotyzm i zamiłowanie do wiedzy.  

Stanisław Kujot po ukończeniu szkoły ludowej rozpoczął edukację w Gimnazjum katolickim w Chojnicach. Świadectwo dojrzałości uzyskał w Gimnazjum w Chełmnie w 1865 roku. W latach 1865-1872 odbywał studia w zakresie kilku przedmiotów. S. Kujot był stałym stypendystą Towarzystwa Pomocy Naukowej (TPN) w Chełmnie. Przez pierwsze 3 lata S. Kujot odbywał studia teologiczne w Seminarium Duchownym w Pelplinie. Następnie dokończył studia teologiczne w Munster. Kolejno studiował filozofię i historię (Berlin, Minster). W 1872 r. zdał należne egzaminy (pro facultate docendi) i otrzymał dyplom nadający prawo nauczania religii, geografii, historii i języków klasycznych. Spełniło się młodzieńcze życzenie S. Kujota, aby „wykształcić się i stać się przez to pożytecznym krajowi i społeczeństwu”! 

Stanisław Kujot wypełnił swoje powołanie kapłańskie. Podczas studiów, dnia 10 kwietnia 1870 r., w Pelplinie, otrzymał święcenia kapłańskie. Pierwsze miesiące jako wikary spędził w Gniewie. Od nowego roku szkolnego 1872 r. podjął pracę jako profesor w biskupim progimnazjum w Pelplinie w tzw. Collegium Marianum. Dał się poznać jako znakomity nauczyciel i wychowawca. Co równie istotne, był lubiany i szanowany przez młodzież.

Okres pelpliński (1872-1893) w bogatej i różnorodnej biografii ks. prof. Stanisława Kujota trwał ponad 20 lat. Obok efektywnej pracy pedagogicznej i naukowej, udzielał się w polskich narodowych organizacjach przykościelnych i świeckich. Działał m.in. w Bibliotece Obywateli Polskich Ziemi Pomorskiej. Szczególnie aktywnie pracował w Towarzystwie Pomocy Naukowej. Umiał z nawiązką odwdzięczyć się za swoje wieloletnie stypendium. W TPN kierował ks. prof. S. Kujot akcją pomocy dla kandydatów na nauczycieli szkół ludowych. 

W okresie pelplińskim rozwinęła się twórczość literacka i skrystalizowały się zainteresowania historyczne ks. prof. Stanisława Kujota. Zaczynał skromnie od artykułów publicystycznych na łamach pisma „Pielgrzym”. Pod pseudonimem (Stanisław Kostka) pisał opowiadania, powieści historyczne i obyczajowe. Np. jego powieść „Głowa św. Barbary” doczekała się kilku wydań. Twórczość literacka służyła upowszechnianiu czytelnictwa w języku polskim w najszerszych kręgach społeczeństwa pomorskiego! Prace ściśle naukowe  publikował w „Rocznikach Towarzystwa Naukowego w Toruniu”. Dominowała w nich problematyka regionalna, głównie pomorska. Dużo uwagi poświęcał w swoich badaniach i publikacjach ks. prof. S. Kujot dziejom Diecezji Chełmińskiej. Z tego okresu warto odnotować trzy prace historyczne: „Opactwo pelplińskie” (1875), „Margrabiowie brandenburscy w dziejach Pomorza za ks. Mestwina II” (1878) i trzecią pt. „O majątkach biskupich na Pomorzu (1880).  

Ks. prof. Stanisław Kujot coraz bardziej angażował się w organizację życia kulturalnego i naukowego na Pomorzu (prow. niem. Prusy Zachodnie). W 1875 r. należał już do założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu (TNT). W kolejnym roku został wiceprezesem Wydziału Historycznego oraz kierownikiem sekcji wydawniczej TNT. Nadzorował wydawanie edycji seryjnych „Roczniki” oraz „Fontes”. Z ramienia Towarzystwa Naukowego w Toruniu, ks. prof. S. Kujot często uczestniczył w zjazdach naukowych ogólnopolskich np. w maju 1880 r. w zjeździe krakowskim dla uczczenia Jana Długosza i w 1905 r. w tzw. Zjeździe Rejowskim.

Wiosną 1893 r. ks. prof. Stanisław Kujot na zawsze opuścił Pelplin. Pozostawił tam po sobie liczne grono księży-miłośników historii. Pogarszający się stan zdrowia (choroba płuc) uniemożliwiał jednak kontynuowanie pracy pedagogicznej. W marcu 1894 r. ks. prof. S. Kujot osiadł na stałe w małym probostwie w Grzybnie (pow. chełmiński). W ostatnich 20. pozostałych latach życia, miały miejsce największe dokonania organizacyjne i sukcesy naukowe ks. prof. S. Kujota. 

W r. 1897 odnowiono działalność Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Nie przypadkiem jego prezesem został ks. prof. Stanisław Kujot. Ukierunkował on działalność Towarzystwa na działalność bardziej naukową i wydawniczą. Był on inicjatorem nowej serii wydawniczej „Zapiski TNT”. Pod prezesurą prof. S. Kujota nastał złoty okres w rozwoju Towarzystwa. Warto podkreślić, że w 1913 r. liczba członków Towarzystwa Naukowego w Toruniu  wynosiła aż 568 osób. Grzybno stało się niejako centrum inspiracji i posiedzeń zarządu Towarzystwa. 

Pomimo postępującej choroby, ks. prof. Stanisław Kujot bada i pisze dzieje swoje pomorskiej ojczyzny. Powstało wówczas obszerne studium pt. „Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej” (1902-1905). Na 500. rocznicę bitwy pod Grunwaldem przygotował źródłową monografię pt. „Rok 1410. Wojna” („Roczniki” TNT, 1910). Jednakże koronnym dziełem ks. prof. S. Kujota są „Dzieje Prus Królewskich” (cz. 1 do roku 1309, ogłoszona w l. 1913-1914). Część 2 dzieła do roku 1380, została ogłoszona już po śmierci autora w l. 1922-1924, dzięki usilnym staraniom ks. prof. Alfonsa Mańkowskiego. Dorobek naukowy ks. prof. S. Kujota został dostrzeżony przez inne ośrodki nauki polskiej pod zaborami. W 1900 r. Uniwersytet Jagielloński nadał jemu najwyższy tytuł - doktorat honoris causa. Nadto autor „Dziejów Prus Królewskich” blisko współpracował z Komisją Historyczną Akademii Umiejętności oraz ośrodkami naukowymi w Poznaniu i w Królewcu.   

Ks. prof. Stanisław Kujot zmarł 5 grudnia 1914 roku w Grzybnie, gdzie też został pochowany. W sumie przeżył 69 lat. W Pelplinie wychował grupę historyków, którzy dali początek historycznej Szkoły Pelplińskiej. W dziejach Towarzystwa Naukowego w Toruniu odegrał Prezes (17 lat) prof. S. Kujot „rolę wprost wyjątkową”. Z koli fundamentalne dzieło „Dzieje Prus Królewskich”, owoc jego 40. letnich badań,  wciąż czeka na kontynuację. Słusznie uważany jest ks. prof. S. Kujot za „ojca polskiej historiografii Pomorza”. Należy podkreślić, że jego działalność i twórczość służyły rozbudzaniu świadomości narodowej ludności polskiej. Osobiście żył skromnie i niezwykle pracowicie. Szlachetnym rysem jego charakteru była również ofiarność i bezinteresowność. Ks. prof. S. Kujot dobrze i pięknie zasłużył się Pomorzu, Kościołowi i pośrednio Polsce. Był niewątpliwie wybitnym patriotą i wielkim Polakiem!

poseł Jan Kulas