Gdańsk przeszłość i teraźniejszość. Praca zbiorowa pod redakcja Stanisława Kutrzeby. Lwow-Warszawa-Kraków 1928

Czasami warto sięgnąć do klasycznych i wartościowych publikacji z dawniejszych czasów. Takie znamiona niewątpliwie posiada książka pt. „Gdańsk przeszłość i teraźniejszość. Praca zbiorowa pod redakcją Stanisława Kutrzeby”. Książka została wydana ponad 80 lat temu, dokładnie w 1928 roku, jednocześnie w Lwowie, Warszawie i Krakowie. Książka liczy sobie 490 stron. Zawiera bardzo dużo ilustracji. Podczas tej kadencji Sejmu miałem okazję kupić ją w antykwariacie w Warszawie. Książka została wydana na ponad 10. lat przed tragicznymi wydarzeniami 1939 roku. Tym bardziej, warto więc zadumać się nad lekturą Gdańska i II Rzeczypospolitej lat 20. tych minionego XX wieku.

Takie książki jak „Gdańsk przeszłość i teraźniejszość” czyta się z dużym zainteresowaniem i głębokim dystansem do minionej epoki. Książka ta ma charakter popularnonaukowej syntezy dziejów Gdańska i w dużym stopniu stosunków polsko-gdańskich. Zatem przyjrzyjmy się bliżej strukturze i zawartości książki. Publikacja ta składa się z przedmowy, czterech części i zakończenia. W przedmowie S. Kutrzeba napisał: „Bogata jest historia Gdańska w świetne i smutne karty, w walki i w wysiłki pracy, w przepiękne dzieła sztuki”. Redaktor podkreśla losy pięknego Gdańska, które tak „silnie związały się i wiążą z Polską”. W części I nakreślono warunki geograficzne Gdańska i terytorium Wolnego Miasta Gdańska.  W części II pt.  „Przeszłość” w czterech rozdziałach zaprezentowano pradzieje Gdańska, historię Gdańska do roku 1793, rozwój handlu i przemysłu do roku 1793 oraz historię Gdańska w latach 1793-1918. W części III pt. „Teraźniejszość” opisano genezę Wolnego Miasta Gdańska, jego ustrój prawny, ustrój polityczny oraz rozwój życia gospodarczego. W części IV pt. „Sztuka i literatura” omówiono pieczęcie i herb Gdańska, sztukę i przemysł artystyczny, monety i medale oraz literaturę gdańską i o Gdańsku. W zakończeniu o polskości Gdańska pisze znany pisarz Stanisław Przybyszewski. Pisarz dzieli się swoimi wrażeniami z 1920 roku. Odnotowuje, iż Gdańsk liczył wtedy 12 % Polaków, a wśród nich „paru Polaków inteligentów” (dr Kubacz, dr Panecki, Czyżewski). S. Przybyszewski podkreśla „fanatyczną miłość” Józefa Czyżewskiego „do Polski”. On to dowodził, że Polska sięga pod Szczecin i Stralsund. Ten właśnie starszy pan (s. 477) był „istotnym ośrodkiem polskości w Gdańsku”. Dowiadujemy się dalej, że lud kaszubski utożsamia katolicyzm z polskością, ale w istocie rzeczy w samym Gdańsku różnie bywało. W latach 20. XX wieku ostoją polskości w Gdańsku była Dyrekcja Kolei Państwowych. W 1922 roku powstało Gimnazjum Polskie w Gdańsku. Gimnazjum stało się „silną warownią polskości”  w tym tak naiwnie nie rozumiejącym, podsumowuje S. Przybyszewski,  „własnych interesów Gdańsku”.   
Czas bliżej zapoznać się z zawartością książki pt. „Gdańsk przeszłość i teraźniejszość”. Jest to tym bardzie cenne, iż książka jest owocem pracy 10. wybitnych specjalistów. Autorzy publikacji trafnie dowodzą żywotnych związków Gdańska z Polską, pisząc „jest terytorium gdańskie jak najwyraźniej z Polską tylko związane”. Od XII wieku możemy wyraźnie śledzić dzieje Gdańska. Pierwszy okres rozkwitu Gdańska jako osady targowo-handlowej przypada na czasy rządów księcia Świętopełka II. Jego syn, książę Mszczuj II obrał kierunek zjednoczenia z Polską. W latach 1308-1454 Gdańsk znajdował się pod panowaniem  Zakonu Krzyżackiego. Zajmował ważne miejsce w Hanzie. W 1440 r. w Kwidzynie zawiązał się Związek Pruski.  Dnia 4 lutego 1454 r. Związek wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi. W ciągu tygodnia wyzwolił się Gdańsk, który łożył ogromne kwoty finansowe podczas długotrwałej wojny trzynastoletniej. W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej Gdańsk cieszył się wielkimi przywilejami i był monopolistą w handlu zagranicznym. Jak piszą autorzy „umiał jednak Gdańsk odpierać też wszelkie próby zamachów na swoją samodzielność”. W XVI i XVII Gdańsk rozkwitał nad Bałtykiem i w Europie. Ludność Gdańska, największego miasta w Rzeczypospolitej, wzrosła do 70 000 mieszkańców. Na kształt społeczny i narodowościowy w Gdańsku ważki wpływ miało zwycięstwo luteranizmu! W pierwszej połowie XVII wieku Gdańsk osiągał rekordowe obroty w handlu polskim zbożem, czerpiąc z tego duże zyski. Jednakże z powodu skromnej własnej floty handlowej ogromne zyski  z handlu polskim zbożem czerpali Holendrzy. W okresie rozkwitu gospodarczego Gdańska znakomicie rozwijała się kultura, nauka i sztuka. Astronom i przedsiębiorca Jan Heweliusz symbolizuje szerszą elitę gdańską. Miasto roztropnie dbało o swoje bezpieczeństwo i obronność. Trzeba z uznaniem podkreślić, że Gdańsk potrafił oprzeć się wszystkim najazdom szwedzkim. Dnia 3 maja 1660 r. w Oliwie pod Gdańskiem zawarto pokój polsko-szwedzki. Z tego powodu na znak radości Rada Miasta ustanowiła (s. 90) dzień 3 maja jako „doroczne święto”! Wierność Rzeczypospolitej została powszechnie doceniona. Czasy pruskie w dziejach Gdańska, to głównie okres 1814-1918. W stosunku do Królewca i Szczecina, Gdańsk wyraźnie tracił na znaczeniu. Gdańsk nabierał coraz bardziej prowincjonalnego charakteru. Równolegle postępował proces zniemczania Gdańska.  Na mocy Traktatu Wersalskiego z 28 czerwca 1919 r. utworzono Wolne Miasto Gdańsk ( 1 888 km 2 i 356 tys. ludności). Miasto posiadło konstytucję, własny parlament i monetę (gulden gdański). Gospodarka rolna Wolnego Miasta Gdańska opierała się o bogactwo Żuław. Stosunkowo duże prawa polskie w Gdańsku nie miały wystarczających gwarancji. Z czasem Wolne Miasto Gdańsk stawało się coraz bardziej nieprzyjazne wobec Polski. Uzasadniona więc była decyzja rządu polskiego o budowie portu morskiego w Gdyni  w 1922 r. i nadaniu jej praw miejskich w 1926 roku.  
W zakończeniu informacji o książce pt. „Gdańsk przeszłość i teraźniejszość”  warto pokusić się o kilka uwag natury ogólniejszej. Przede wszystkim publikacja ta odzwierciedla stan widzenia dziejów Gdańska i stosunków polsko-gdańskich u progu roku 1928. Trudno było wtedy przewidzieć katastrofę wojenną, która nastąpiła  za 11 lat (w Europie Zachodniej- „nie będziemy umierać za Gdańsk). Zespół specjalistów, a głównie historyków i prawników, zaprezentował nam szeroką panoramę dziejów Gdańska na tle ogólnoeuropejskim i w stosunkach polsko-niemieckich. Słusznie wyeksponowano długi i bogaty w wydarzenia okres polski w dziejach Gdańska. Nie ma wątpliwości, że okres świetności, złotego wieku Gdańska był ściśle związany z przynależnością do Rzeczypospolitej, szczególnie w XVI i w XVII wieku. Gdańsk od czasów wielkich przywilejów nadanych przez króla Kazimierza Jagiellończyka stał się jednym z największych i najbogatszych miast w Polsce. Szczególnie czuł się związany z królem Janem III Sobieskim. Miał też w znacznym stopniu bogaty i silny Gdańsk znamiona miasta autonomicznego i wolnego. W czasach potopu szwedzkiego, Gdańsk obok Częstochowy, dochował wierności Rzeczypospolitej i potrafił się obronić. Podczas wprowadzania zaborów  nad Polską, Gdańsk stawiał opor zaborcy pruskiemu. Z kolei podczas odwrotu Napoleona Bonaparte z Rosji, miasto  ponad 10 miesięcy stawiało opór wojskom pruskim i rosyjskim. W XIX wieku nastąpiła stopniowa i przemożna dominacja żywiołu niemieckiego w Gdańsku. Niestety, u progu niepodległej Polski (1918), Gdańsk miał już wyraźny charakter miasta niemieckiego. W okresie II Rzeczypospolitej możemy mówić jedynie o obronie i trwaniu Polonii Gdańskiej. Naturalnie nie zabrakło wybitnych i szlachetnych indywidualności, ofiarnych Polaków. A Gimnazjum Polskie edukowało kolejne kadry inteligencji polskiej. Kończąc, omawiana tutaj książka pt. „Gdańsk przeszłość i teraźniejszość”,  zalicza się do najlepszych opracowań w całej polskiej historiografii dotyczącej dziejów Gdańska.
poseł Jan Kulas